İdarenin taşınmazı fiilen kullanması ile imar planında uzun süre kamu hizmetine ayırarak kullanımını kısıtlaması farklı durumlardır. Fiilî el atma ve hukuki el atma ayrımı, görevli yargı ve talebin niteliği açısından belirleyicidir.
Fiilî el atma
Taşınmazın yol, tesis veya başka kamu hizmeti için hukuki süreç tamamlanmadan fiilen işgal edilmesi bu çerçevede değerlendirilebilir. El atmanın tarihi, sürekliliği, kapsamı ve hangi idare tarafından yapıldığı belirlenir. Geçici zarar veya komşu faaliyetten etkilenme her durumda taşınmazın mülkiyetini hedefleyen el atmayla aynı değildir.
Fiilî el atmaya ilişkin bedel ve diğer özel hukuk talepleri genel olarak adli yargıda değerlendirilir. Ancak dönemlere göre özel başvuru, uzlaşma ve dava hükümleri bulunabileceğinden tarih belirlemesi önemlidir. Eski hava fotoğrafları, proje ve kullanım kayıtları işe yarayabilir.
Hukuki el atma
Uygulama imar planında taşınmazın kamu hizmetine ayrılması, tek başına her tarihte otomatik bedel alacağı yaratmaz. Kısıtlamanın süresi, yoğunluğu, kamulaştırma veya plan değişikliği yapılmaması ve mülkiyet hakkına etkisi araştırılır. Malikin hangi kullanımlardan yoksun kaldığı somutlaştırılır.
Taşınmazda özel okul gibi özel kullanıma yönelik tahsis bulunması ile kamu kurumu alanına ayrılma aynı değildir. Sorumlu idare de yalnızca planı yapan belediye olmayabilir; hizmeti gerçekleştirmesi gereken kurum ve mevzuat birlikte incelenir.
2025 AYM kararının önemi
AYM'nin 16 Ocak 2025 tarihli E.2024/135 dosyasındaki iptal kararı, 2942 Ek m.1'deki bedele ilişkin adli yargı düzenlemesini etkilemiştir. Ertelenen yürürlük ve sonrasındaki mevzuat nedeniyle güncel görev incelemesi gerekir. Bu karar, fiilî el atmayla hukuki el atmayı aynılaştırmak için kullanılmamalıdır.
Dava tarihi, talep türü, güncel hüküm ve görev içtihadı birlikte kontrol edilmeden bütün hukuki el atma davalarına tek bir mahkeme adı verilmesi güvenilir değildir. İmar planının iptali talebi ise ayrı bir idari işlem denetimidir.
Belgeler ve talepler
Tapu, imar planı paftası ve notları, planın yürürlüğe giriş kayıtları, kamulaştırma programı, idari başvurular, fiilî kullanım fotoğrafları ve değerleme verileri toplanır. Bedel, tazminat, el atmanın önlenmesi ve plan değişikliği talepleri aynı sonucu hedeflemez.
Örneğin arsanın yıllarca okul alanı olarak ayrıldığı ama hiç inşaata başlanmadığı bir dosyada önce plan ve kısıtlama değerlendirilir. Aynı arsaya idarenin bina yapmış olması fiilî el atma unsurunu gündeme getirir. Sadece tapuda malik görünmek fiilî kullanımın bulunmadığını göstermez.
Kaynaklar
Kanun metni, ilgili madde ve somut olay birlikte değerlendirilmelidir. Değişiklik ve yürürlük bilgileri için resmî metinleri kontrol ediniz.
Bu konuyla bağlantılı rehberler
Bu rehber genel bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın belgeleri, süreleri ve uygulanacak özel hükümler incelenmeden kesin hukuki sonuç çıkarılamaz.