Tam Yargı Davası ve İdareden Tazminat

Tam yargı davası hangi ihtiyaca cevap verir?

İptal davası işlemin hukuk düzenindeki varlığına yönelirken tam yargı davası ihlal edilen kişisel hakkın giderilmesine yönelir. En sık karşılaşılan biçimi maddi ve manevi tazminat istemidir. Hukuka aykırı kamu personeli işlemi nedeniyle yoksun kalınan parasal haklar ile hizmetin yürütülmesi sırasında oluşan bedensel zararlar farklı hukuki incelemeler gerektirir.

İdarenin bir olayla bağlantılı bulunması tek başına tazminat için yeterli değildir. İdari faaliyet, zarar ve bunlar arasındaki illiyet bağı somutlaştırılmalıdır. Sorumluluğun hizmet kusuruna mı yoksa somut koşullarda kusursuz sorumluluk esasına mı dayanacağı belirlenir.

İşlem ile eylem ayrımı neden önemlidir?

Bir ruhsatın iptali hukuki sonuç doğuran idari işlemdir. Kamu hizmetinin yürütülmesi sırasında ortaya çıkan fiilî faaliyet veya ihmal ise idari eylem niteliğinde olabilir. Zararın kaynağının doğru belirlenmesi, dava öncesinde hangi başvurunun yapılacağını ve sürenin nereden başlayacağını doğrudan etkiler.

Hizmet kusuru: kötü, geç veya hiç işlemeyen hizmet

Kamu hizmetinin gereği gibi kurulmamış veya işletilmemiş olması hizmet kusurunu gündeme getirebilir. Hizmetin kötü işlemesi, geç işlemesi veya hiç işlememesi klasik inceleme başlıklarıdır. Bireysel bir personelin adının belirlenmesi her zaman zorunlu değildir; organizasyon ve denetim eksikliği de sorumluluk tartışması doğurabilir.

Bir kamu yapısında bilinen tehlikenin giderilmemesi, bakım planının uygulanmaması veya hasta takibinin tıbbi gereklere aykırı yürütülmesi farklı örneklerdir. Bununla birlikte zararlı sonucun varlığından otomatik kusur çıkarılamaz. Hizmetin standardı, mevcut koşullar ve makul tedbirler uzmanlık delilleriyle incelenmelidir.

Kusursuz sorumluluk, risk ve sosyal risk

Bazı faaliyetlerde kusur gösterilemese de risk ilkesi veya kamu külfetleri karşısında eşitlik gibi esaslarla sorumluluk tartışılabilir. Her tehlike veya her kamu hizmeti zararı aynı kusursuz sorumluluk rejimine girmez. Faaliyetin niteliği, zarar görenle ilişkisi ve özel düzenlemeler belirleyicidir.

Sosyal risk ilkesi de sınırsız bir tazminat mekanizması değildir. Terör ve terörle mücadeleden doğan belirli zararlar bakımından 5233 sayılı Kanun gibi özel düzenlemeler bulunur. Maddi zararların özel başvuru rejimiyle manevi zararların yargısal değerlendirmesi birbirine karıştırılmamalıdır. Somut olayın bu rejimlere girip girmediği ayrıca incelenir.

İdari eylemde önce başvuru ve süre

İYUK m.13’e göre idari eylemden hakkı ihlal edilen kişi, kural olarak eylemi öğrendiği tarihten itibaren bir yıl ve her halde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurarak hakkının yerine getirilmesini istemelidir. Başvurunun tamamen veya kısmen reddi yahut kanundaki 30 günlük cevap süresinin cevapsız geçmesi üzerine dava süresi değerlendirilir.

Zararın sonradan ortaya çıkması, tıbbi durumun kesinleşmesi veya zararla idari eylem arasındaki bağın daha sonra anlaşılması başlangıç hesabını tartışmalı hale getirebilir. Bu durumlar “bir yıl her zaman kaza günü başlar” veya “rapor alınca yeniden başlar” şeklinde genellenemez. Olayın bütün belgeleriyle tarih sıralaması çıkarılmalıdır.

Savcılığa şikâyet, kurum içi disiplin incelemesi ve idareden tazminat istemi farklı yollardır. Ceza soruşturmasının sonucunu beklemek, idari tazminat sürelerinin de bekleyeceği anlamına gelmez. Yanlış yargı koluna açılan davanın görevden reddi gibi hallerde İYUK m.9 ve m.13/2 ayrıca değerlendirilir.

Başvuru dilekçesi nasıl hazırlanır?

Başvuru zarar olayını, sorumlu olduğu düşünülen idareyi, zararın kapsamını ve talep edilen giderimi açıklar. Yalnızca şikâyet veya personelin cezalandırılması isteği içeren yazı, tazminat başvurusunun bütün koşullarını karşılamayabilir. Başvurunun kayda girdiğini gösteren belge saklanmalıdır.

• Olay yeri, olay tarihi ve zararın öğrenilmesine ilişkin kronoloji.
• İlgili kamu hizmeti ve idarenin rolünü gösteren belgeler.
• Hastane evrakı, faturalar, kazanç kayıtları ve diğer zarar delilleri.
• Maddi ve manevi zarar taleplerinin ayrı açıklanması.
• Başvuru cevabı ile tebligat veya elektronik teslim kayıtları.

Maddi zarar nasıl somutlaştırılır?

Maddi tazminat, ekonomik kaybı gidermeyi amaçlar. Tedavi gideri, çalışma gücü kaybı, kazanç kaybı, bakım gideri veya destekten yoksun kalma gibi kalemler olayın niteliğine göre gündeme gelir. Her kalemin hukuki dayanağı ve delili ayrı gösterilmelidir; aynı zarar iki farklı ad altında mükerrer istenmemelidir.

Gelecek zararlarının hesabında yaş, gelir, maluliyet, bakım ihtiyacı ve aktüeryal yöntem gibi teknik konular önem taşır. Hesap bilirkişisinin kullanacağı veriler doğru değilse aritmetik sonuç doğru olsa bile tazminat hesabı tartışmalı kalır. Gelir kaybı için yalnızca beklenen kazanç değil, bu beklentinin somut dayanakları ortaya konulmalıdır.

Manevi zarar ve illiyet bağı

Manevi tazminatın amacı olayın kişide yarattığı manevi yıkımın uygun bir giderimle karşılanmasıdır. Her iptal edilen işlem veya her hizmet aksaması otomatik olarak manevi tazminat doğurmaz. Olayın ağırlığı, etkisinin süresi, kişisel sonuçları ve hukuken korunan değer üzerindeki müdahale değerlendirilir.

İlliyet bağı, zararın idari faaliyete bağlanabilmesini sağlar. Mücbir sebep, zarar görenin davranışı veya üçüncü kişinin etkisi bazı durumlarda sorumluluğu azaltabilir ya da ortadan kaldırabilir. Bunlar soyut etiketlerle değil, olayın oluş biçimine göre ele alınır.

Dava sürecinde keşif ve bilirkişi

Mahkeme uyuşmazlığı aydınlatmak için ara kararlar verebilir, işlem ve hizmet kayıtlarını isteyebilir, keşif veya bilirkişi incelemesine başvurabilir. Kamu hastanesi dosyasında tıbbi standart; yol bakım uyuşmazlığında teknik sorumluluk ve uyarı sistemi; parasal hesapta ekonomik veriler farklı uzmanlıklar gerektirir.

Bilirkişi raporu geldiğinde yalnız sonuç bölümüne bakılmamalıdır. İncelenen belgeler, sorulara verilen yanıtlar, kullanılan yöntem ve çelişkiler kontrol edilir. Eksiklikler süresi içinde somut biçimde belirtilerek ek rapor veya yeni inceleme istenebilir. Mahkeme hukuki değerlendirme yetkisini bilirkişiye bırakamaz.

Talep miktarı, faiz ve giderler

İYUK m.16/4’te tam yargı davasında miktarın bir defaya mahsus artırılmasına ilişkin özel imkân bulunur. Bu imkân, dava sebebinin sınırsız değiştirilmesi veya bütün usul eksikliklerinin giderilmesi anlamına gelmez. Artırım, harç ve tebligat işlemleriyle birlikte yürütülür.

Faizin başlangıcı ve türü olayın hukuki dayanağına göre belirlenir. Başvuru tarihi, zarar tarihi veya başka bir başlangıcın uygulanması somut olayda tartışılır. Kabul ve ret oranı, yargılama giderleri ve karşı vekâlet ücreti riski de talep kurulurken hesaba katılmalıdır. Sabit bir “her dosyada şu tutar” yaklaşımı doğru değildir.

Varsayımsal örnek ve izlenecek sıra

Belediyenin bakım alanındaki bir yapıda düşme nedeniyle yaralanan kişinin dosyasında önce yapının kime ait olduğu ve bakım sorumluluğunun hangi idarede bulunduğu incelenir. Olay fotoğrafları, başvuru kayıtları, sağlık belgeleri ve tanık bilgileri korunur. Bu bilgilerin toplanması süre takibini ertelememelidir.

Yolun araç trafiğiyle bağlantısı varsa Karayolları Trafik Kanunu m.110 nedeniyle görev ayrımı ayrıca ele alınır. “Yol belediyenin olduğuna göre dava mutlaka idari yargıda açılır” varsayımıyla hareket edilmemelidir.

1. Kamu hizmeti, sorumluluk ve görevli yargı belirlenir.
2. Olay, öğrenme ve belge tarihleriyle süre çizelgesi çıkarılır.
3. Gerekiyorsa ilgili idareye açık tazminat başvurusu yapılır.
4. Ret veya zımni ret üzerine dava süresi içinde başvurulur.
5. Kusur, illiyet ve zarar kalemleri delil ve uzman incelemesiyle değerlendirilir.
6. Karar, açık kanun yolları ve ödeme/uygulama süreci takip edilir.

Bu konuyla bağlantılı rehberler